Η Ψυχική Υγεία των Ηλικιωμένων

Η Ψυχική Υγεία των Ηλικιωμένων στην Αυστραλία (2015–2025): Προκλήσεις σε Παγκόσμιο Φόντο

Ιάκωβος Γαριβάλδης ΟΑΜ

Η ψυχική υγεία και η γενικότερη ποιότητα ζωής των ηλικιωμένων στην Αυστραλία αναδείχθηκαν την τελευταία δεκαετία σε κρίσιμα κοινωνικά στοιχήματα. Παρά την εικόνα μιας οικονομικά εύρωστης χώρας, η πραγματικότητα για την τρίτη ηλικία κρύβει βαθιές προκλήσεις, οι οποίες συχνά παρουσιάζουν κοινά χαρακτηριστικά αλλά και έντονες διαφορές σε σχέση με τον υπόλοιπο κόσμο.

Οι σημαντικότεροι παράγοντες που επηρεάζουν αρνητικά την ψυχική υγεία των ηλικιωμένων είναι:

• Η μοναξιά και η κοινωνική απομόνωση.
• Η απώλεια συζύγων, φίλων και συγγενικών προσώπων.
• Τα χρόνια προβλήματα υγείας και οι σωματικοί περιορισμοί.
• Η οικονομική ανασφάλεια και οι χαμηλές συντάξεις.
• Η έλλειψη επαρκών δομών ψυχοκοινωνικής υποστήριξης.
• Ο ψηφιακός αποκλεισμός σημαντικού μέρους των ηλικιωμένων. 

Το Φαινόμενο της «Διπλής Απομόνωσης»

Σε πολλές περιπτώσεις, ο ένας από τους δύο συζύγους λειτουργεί ως ο «σύνδεσμος» του ζευγαριού με τον έξω κόσμο. Για παράδειγμα, μπορεί ο ένας να οδηγούσε, να διαχειριζόταν τα ψηφιακά συστήματα (όπως το My Aged Care ή το Centerlink) ή να είχε την πρωτοβουλία για την κοινωνική ζωή. Όταν αυτός ο σύνδεσμος χαθεί, ο επιζών σύζυγος έρχεται αντιμέτωπος με μια απότομη, διπλή απομόνωση: χάνει τον άνθρωπό του και, ταυτόχρονα, την ικανότητά του να πλοηγηθεί στην καθημερινότητα.

Η Ιδιαιτερότητα της Ελληνικής Παροικίας

Για τους ηλικιωμένους της πρώτης γενιάς μεταναστών, η απώλεια του/της συζύγου κρύβει έναν επιπλέον, συχνά αόρατο κίνδυνο: την απώλεια της γλώσσας.

• Πολλές φορές, το ζευγάρι μιλούσε ελληνικά στο σπίτι, διατηρώντας ζωντανή τη σύνδεση με τις ρίζες του. Αν ο επιζών σύζυγος δεν μιλάει καλά αγγλικά και τα παιδιά ή τα εγγόνια έχουν τη δική τους ζωή, η απώλεια του συντρόφου σημαίνει αυτόματα ότι ο ηλικιωμένος κλείνεται σε έναν κόσμο απόλυτης σιωπής.
• Η καθημερινή επικοινωνία χάνεται, και η ανάγκη για εξειδικευμένη, δίγλωσση ψυχολογική υποστήριξη (από οργανισμούς όπως η AGAPI ή η Fronditha Care) γίνεται ζήτημα επιβίωσης.

Η Μετάβαση από τη Φροντίδα στο Κενό

Συχνά, πριν από την απώλεια, ο ένας σύζυγος λειτουργούσε ως ο αποκλειστικός φροντιστής του άλλου (carer) για μεγάλο χρονικό διάστημα. Όταν ο σύντροφος που χρειαζόταν φροντίδα φύγει από τη ζωή, ο επιζών σύζυγος, πέρα από το πένθος, βιώνει μια απότομη απώλεια σκοπού. Η ζωή του, που για χρόνια ήταν δομημένη γύρω από τη φροντίδα του συντρόφου του, αδειάζει απότομα, αυξάνοντας κατακόρυφα τον κίνδυνο εμφάνισης βαριάς κατάθλιψης.

Οικονομικό και Στεγαστικό Πλήγμα

Στην Αυστραλία, η απώλεια συζύγου έχει και άμεσες οικονομικές συνέπειες. Το εισόδημα του νοικοκυριού μειώνεται, καθώς η σύνταξη μετατρέπεται από «σύνταξη ζευγαριού» σε «σύνταξη single», η οποία συχνά δεν επαρκεί για την κάλυψη των πάγιων εξόδων ενός σπιτιού (λογαριασμοί, συντήρηση). Αυτό αναγκάζει πολλούς ηλικιωμένους, μέσα στο βαρύ πένθος τους, να αντιμετωπίσουν το άγχος της μετακόμισης ή της αναζήτησης θέσης σε δομές φροντίδας.

Η Μάστιγα της Κοινωνικής Απομόνωσης

Το σημαντικότερο ίσως πρόβλημα στην Αυστραλία είναι η μοναξιά. Σύμφωνα με στοιχεία του Ινστιτούτου Υγείας και Πρόνοιας της Αυστραλίας (AIHW), περίπου το 15% έως 16% των ηλικιωμένων άνω των 65 ετών βιώνει συστηματική μοναξιά και κοινωνική απομόνωση. Η γεωγραφική διάταξη των αυστραλιανών πόλεων με τα απέραντα προάστια, σε συνδυασμό με τη δομή της σύγχρονης δυτικής οικογένειας, εντείνει το πρόβλημα. Σε αντίθεση με τις κοινωνίες της Νότιας Ευρώπης, της Λατινικής Αμερικής ή της Ασίας, όπου η πολυγενεακή συμβίωση και η καθημερινή οικογενειακή επαφή παραμένουν ο κανόνας, οι ηλικιωμένοι στην Αυστραλία έρχονται συχνά αντιμέτωποι με μια «βουβή» απομόνωση, η οποία αποτελεί βασικό πυροδότη κατάθλιψης.

Οικονομικές Πιέσεις και Στέγαση

Η περίοδος 2015–2025 σημαδεύτηκε από πληθωριστικές πιέσεις που περιόρισαν την αγοραστική δύναμη των συνταξιούχων. Όπως καταγράφει η έκθεση «Australia’s Welfare» του AIHW, πάνω από 1,2 εκατομμύρια νοικοκυριά χαμηλού εισοδήματος στην Αυστραλία βρέθηκαν υπό καθεστώς «στεγαστικής πίεσης» (housing stress). Ενώ σε πολλές αναπτυσσόμενες χώρες το κύριο πρόβλημα είναι η πλήρης έλλειψη βασικών συνταξιοδοτικών δομών, στην Αυστραλία το πρόβλημα εστιάζεται στην ακρίβεια και την κρίση στέγασης. Οι ηλικιωμένοι που δεν ιδιοκατοικούν και εξαρτώνται από το ενοίκιο βρίσκονται σε εξαιρετικά ευάλωτη θέση, βιώνοντας έντονο άγχος επιβίωσης.

Το Τραύμα της Πανδημίας και οι Δομές Φροντίδας

Η πανδημία COVID-19 λειτούργησε ως μεγεθυντικός φακός των αδυναμιών του συστήματος. Τα αυστηρά και παρατεταμένα lockdown, ιδιαίτερα στη Βικτώρια, προσέφεραν υγειονομική προστασία αλλά επέφεραν βαρύ πλήγμα στην ψυχολογία των ηλικιωμένων, αποκόπτοντάς τους από κάθε κοινωνική δραστηριότητα.

Επιπλέον, η Βασιλική Επιτροπή για την Ποιότητα και την Ασφάλεια της Φροντίδας Ηλικιωμένων (Royal Commission) αποκάλυψε σοβαρές συστημικές ελλείψεις στους οίκους ευγηρίας, υπογραμμίζοντας την ανάγκη για άμεση ενίσχυση των υπηρεσιών ψυχικής υγείας (όπως μέσω του προγράμματος Medicare). Αν και η Αυστραλία διαθέτει σαφώς ανώτερες υποδομές και χρηματοδότηση από τις περισσότερες χώρες του κόσμου, η έλλειψη εξειδικευμένου προσωπικού συχνά στερεί από τους ηλικιωμένους την ανθρώπινη φροντίδα.

Συμπέρασμα

Η Αυστραλία καλείται να αντιμετωπίσει τη γήρανση του πληθυσμού όχι απλώς ως ένα οικονομικό ζήτημα, αλλά ως μια βαθιά ανθρωπιστική πρόκληση. Η διασφάλιση της ψυχικής υγείας των ηλικιωμένων απαιτεί τη γεφύρωση της κοινωνικής απομόνωσης, ώστε να γερνούν με αξιοπρέπεια.

Η ιστοσελίδα Elder Abuse της κυβέρνησης λέει:

Όλοι έχουμε το δικαίωμα να αισθανόμαστε ασφαλείς και να μας συμπεριφέρονται με αξιοπρέπεια και σεβασμό, όμως αυτή δεν είναι η πραγματικότητα για ορισμένους μεγαλύτερης ηλικίας Αυστραλούς. Ο Επίτροπος για τις Ηλικιακές Διακρίσεις (Age Discrimination Commissioner) υποστηρίζει ένα μέλλον όπου οι μεγαλύτερης ηλικίας Αυστραλοί θα αισθάνονται ασφαλείς και ενδυναμωμένοι να ζουν με αξιοπρέπεια, ασφάλεια και αυτονομία, ελεύθεροι από κάθε είδους κακοποίηση και κακή μεταχείριση.